طراوت اندیشه

به نام خدا

    بی گمان شرط مقدّم تدریس و کلاس داری، آگاهی  مدرّس از موضوعی است که می باید در هر جلسه تدریس کند. گرچه برای حصول نتایج مطلوب عوامل بسیاری دخیل و تأثیر گذارند،معلمان جامعه برای حضور مفید و توأم با آرامش در محیط کلاس با تکیه بر دانش خود و آگاهی از کلیّت مباحث مورد نظر می توانند روش تدریس مناسبی را برای تفهیم بهتر مطالب اتّخاذ نمایند.

     در کتب درسی علاوه بر مطالبی که درمتن هر یک از دروس ذکر شده است مطالب نا گفته ای وجود دارد که اگر معلّم هنگام تدریس بر آن ها تسلّط کافی داشته باشد،می تواند با دقّت و حسّاسیّتی مضاعف وظیفه ی خود را انجام دهد.

     گروه آموزشی زبان و ادبیّات فارسی استان خوزستان با اذعان به توانایی همکاران توانمند خود جزوه ی حاضر را جهت توجّه همکاران به نکات ناگفته وقابل تأمّل کتاب زبان فارسی (1) فراهم نموده است و امیدوار است مورد عنایت و نقد همکاران فرهیخته قرار گیرد.

    درس دوّم- جمله:

      فعالیت: با دلیل بگویید چرا شناسه، نهاد پیوسته است؟ در این پرسش ابهامی وجود دارد و مخاطب نمی داند نهاد بودن شناسه مورد نظر است یا پیوسته بودن آن . از طرفی هر یک از این پرسش ها پاسخ خاص خود را می طلبد. اگر پرسش بر سر نهاد بودن شناسه باشد، جواب این است : شناسه معادل نهاد جداست و در بود و نبود نهاد ، شخص را مشخص می کند .گرچه وقتی نهاد ذکر می شود، رفع ابهامی صورت نمی گیرد و نوعی حشو است، امّا چون ازویژگی های زبان فارسی است ،اجتناب ناپذیر است. اگر پرسش درباره ی علّت پیوسته بودن شناسه باشد، یکی به دلیل اتّصال ظاهری به بن فعل است و دیگر آن که دایم و همیشه همراه بن است و فعل بدون شناسه وجود نخواهد داشت. بر خلاف بعضی از زبان ها مثل انگلیسی که صورت فعل جز در سوم شخص مفرد ثابت است و شخص آن را نهاد جدا مشخّص می کند در زبان فارسی هر فعلی شخصی دارد که همان شناسه است.

     دانش آموزان تصور می کنند  گزاره همیشه طولانی تر از نهاد است و این تصوّر که ناشی از نمونه های موجود در کتاب است،درست نیست و پیشاپیش نمی توان چنین حکمی صادر کرد .لازم است جمله هایی مثال زده شود که نهادشان طولانی تر از گزاره باشد مثل: (( دبیران گروه زبان و ادبیات فارسی شهرستان ها آمدند. ))

                                                             نهاد                          گزاره

     از طرفی ضروری است با ذکر نمونه هایی به دانش آموزان آموخته شود که نهاد الزاما اولین کلمه ی جمله نیست،  و جملاتی با قید  های مختلف نمونه آورده شود. : ((  شنبه بعد از ظهر دوستانم به کتابخانه رفتند. ))

     ضرورت توجّه به بخش و جزء:

     منظور از بخش، نهاد و گزاره است؛ یعنی هر جمله ای دو بخش است :1- نهاد 2- گزاره .  اما هرگاه پرسش درباره ی اجزای جمله است ،باید نقش های: نهاد، مفعول، متمّم ومسند ، مورد توجّه قرار گیرد .لازم است این تفاوت در تدریس به دانش آموز تفهیم شود تا در پاسخ به پرسش های این درس و درس بعد در خصوص این که : (( اجزا را مشخص کنید،  )) یا ((  بخش های آن را مشخص کنید )) ابهامی نباشد.

     درس چهارم-جمله واجزای آن:

     گروه اسمی، الزاما چند واژه نیست پس چرا گروه نامیده می شود؟زیرا استعدادگروه شدن را دارد  . مثلا در جمله ی ((  دانش آموز کتاب خرید  )) هر یک از واژه های دانش آموز و کتاب استعداد پذیرش وابسته هایی را دارند و می توانند به گروه چند کلمه ای تبدیل شوند. پس گروه اسمی هستند .

     فعل  (( داشت  )) گرچه گذرا به مفعول است معمولا مفعول آن بدون را می آید که باعث غفلت از آن می شودمثلاً ((  او کتابی داشت )) ،که به شیوه ی معمول افزودن ((  را ))  به آن غیر عادی است  (( او کتابی را داشت  )) کاربرد ندارد، گرچه کتاب مفعول است.

     در تعریف مسند، برخلاف تعاریف مفعول و متمم و نهاد به گروه اسمی بودن مسند اشاره ای نشده است، بلکه  به کلمه یا گروه بودن بسنده شده است . این تعریف ریشه در این واقعیّت دارد که  گاهی اوقات صفت در نقش مسند قرار می گیرد و گاهی اسم یا ضمیر چنین نقشی را می گیرند ، مثلا: ((  هوا سرد است . ))  سرد که مسند است از نظر نوع، صفت است و در جمله ی: ((  اسم این شهر اهواز است )) ، اهواز از نظر نوع، اسم است ،یا در جمله ی :     (( علی تو هستی؟ ))  تو ضمیر است. گرچه دو نوع ضمیر و اسم هر دو گروه اسمی هستند، سرد صفت است و گروه اسمی نیست، به همین دلیل در تعریف مورد نظر عبارت گروه اسمی به کار نرفته است.

     ممکن است متمّم از جمله حذف شده باشد.لازم است دبیران محترم فعل هایی را که متمم خواه هستند شناسایی کنند و به دانش آموزان معرفی نمایند و توجه کنند که گاهی اوقات متمم به دلیل وضوح و مشخص بودن ذکر نمی شود مثلا ((  حسن کتاب را خرید ))  فعل خرید علاوه بر مفعول به متمّم هم نیاز دارد و کتاب فروشی متمّمی است که به دلیل مشخّص بودن ذکر نشده است یا  (( جمله ی او قرضش را داد. )) به دلیل وضوح طلبکار که متمّم است ذکر نشده است.

     بنابراین در بحث اجزای جمله تنها به ظاهر اکتفا نمی شود و اجزای اصلی هرگاه محذوف باشند ،در شمارش ارکان جمله به حساب می آیند وتنها به این بهانه و دلیل که حذف شده است و شبهه ی متمّم قیدی را ایجاد می کند، نباید آن را متمّم قیدی به حساب آوریم ،یا آن را نادیده بگیریم.

     همکاران محترم توجّه داشته باشند که فعل های ((  بود  )) و ((  است  )) علاوه  بر این که اسنادی هستند، کمکی نیز هستند و در ساخت ماضی بعید و التزامی به کار می روند با توجّه  به این که دانش آموزان در این دوره با اسنادی بودن این افعال آشنا می شوند ،لازم است تفاوت کاربردشان در شرایط کمکی و اسنادی گفته شود . معمولا زمانی این افعال کمکی هستند که قبل از آن ها فعل به صورت صفت مفعولی آمده باشد چون این دو فعل ((  بود  )) و ((  است  )) و مشتقّات آن ها علاوه بر این که در ساختمان ماضی بعید و نقلی  و التزامی کاربرد دارند،  جزء افعال ربطی هم هستند. بنابر این ضروری است همکاران ،این تفاوت کاربرد را آموزش دهند.

      درس دهم:ویژگی های فعل (2)

      در خصوص فعل های دو وجهی باید توجّه داشت فعل هایی دو وجهی هستند که هر دو کاربردشان(در شرایط ناگذر وگذرا) به یک معنا باشد،  مثل: (( لیوان شکست  )) ، (( او لیوان را شکست. ))  که فعل شکست  )) در هر دو جمله معنای یکسان دارد. این توصیه بدین علّت است که امروزه شاهد کاربرد فعل هایی هستیم  که معانی متفاوتی دارند. مثلا فعل  (( گرفت  )) در جمله ی  (( او دستم را گرفت ))  ،گذرا به مفعول است اما در جمله  (( دلم گرفت )) ، ناگذر است. چنین  فعل هایی که در جمله های مختلف کاربردهای معنایی متفاوتی دارند، دو وجهی محسوب نمی شوند.

     در بخش فعالیّت،فعل ((  بخشید ))  گذرا به مفعول و متمّم است : (( او کتابش را به من بخشید. ))  ((  فعل پوشید ))  هم گذرا به مفعول است. (( او لباس را پوشید  )) امّا گسست دارای دو کاربرد گذرا ((  او طناب را گسست ))  و ناگذر ((  طناب گسست ))  می باشد.

     در بحث گذرا کردن به کمک  (( ان ))  باید توجه داشت برخی فعل های ناگذر قابلیت گذرا شدن را ندارند، مثلا فعل ((  رفت  )) را نمی توان به شکل ((  رواند ))  به کار برد .

      هر فعلی که گذرا شود ، جزئی به اجزای جمله اضافه می کند.مانند     ((  اسب دوید  . ))، ((  او اسب را دواند. )) بنا بر این هر گاه فعل گذرایی را دوباره گذرا کنیم تابع چنین قاعده ای خواهد بود .مثلا جمله ی ((  کاغذ به دیوار چسبید )) ، سه جزئی (نهاد+ متمم+فعل ) است ،که اگر فعلش را با  (( ان  )) سببی گذرا کنیم ،می شود: ((  او کاغذرا به دیوار چسباند/نید )) ، که جمله ای چهار جزئی است (نهاد + مفعول + متمم+ فعل). هریک از جمله های  (( او لباس پوشید )) ،  ((  او لباس را به کودک پوشاند ))  یا  (( هوا سرد گردید )) ،  (( باران هوا را سرد گرداند ))  نیز تابع چنین قاعده ای هستند.

     درس دوازدهم ؛ گروه اسمی :

      برای تعیین هسته ی گروه اسمی چند نکته در نظرگرفته شده است :

     1-هر گروه فقط یک هسته دارد. 2- وجود هسته در هر گروه الزامی است .3- گروه ،حداقل یک واژه است ،که  ممکن است وابسته هایی نیز به همراه داشته باشد. 4- همیشه اولین کلمه ای که نقش نمای اضافه  داشته باشد،  هسته است .البته همکاران محترم باید حروف اضافه ای را که همیشه با –ِ می آیند،بشناسند و از این قاعده جدا کنند.حروفی مثل: (( برایِ)) ، (( به غیرِ)) ، (( به علاوه یِ))  ، (( به وسیله یِ)) ، (( به استثنایِ)) ، (( به مجردِ)) ، (( از نظرِ)) ،  (( از رویِ)) ، ((  از سرِ)) ،  (( از قبیلِ)) ،  (( از لحاظ ِ)) ، (( از حیثِ)) ، ((  در برابرِ)) ،  (( در مقابلِ)) ،       ((  درباره یِ))  ، (( در موردِ))  ، (( بر اثرِ))  ، (( بر اساسِ)) ،  (( بر طبقِ))  ، (( بر حسب ِ)) ، (( با وجودِ)).5- هسته هیچ وقت بعد از کسره نمی آید .

     یکی از راه های  شناخت اسم آوردن ی نکره به دنبال آن است . همکاران محترم توجّه داشته باشند ،که ممکن است در یک ترکیب وصفی ((  ی نکره بعد از صفت بیاید  ،که این موضوع ممکن است گمراه کننده باشد و دانش آموز صفتی که  (( ی گرفته است را اسم و هسته ی گروه اسمی حساب کند. مثلا  ((  فریدون کتاب گران بهایی خرید. )) (( ی ))  پس از گران بها  نشانه ی نکره است و به کتاب تعلّق دارد، ولی به دنبال صفت آمده است. صورت ادیبانه ی آن چنین است: (( فریدون کتابی گران بها خرید ه است . ))

     در بحث نکره علاوه بر ((  ی )) ، ((  یک ))  نیز نشانه ی نکره است  . مثلا در جمله ی ((  یک روز به باغی رفتم  )) ، روز به کمک یک نکره شده است. گرچه کاربرد این گونه جمله ها امروز کم شده است و حرف ((  ی )) جایگزین یک شده است و معمولا گفته می شود : ((  روزی به باغی رفتم  )).اما چون در برخی از نوشته ها این نوع جملات مشاهده می شود، می توان به اختصار به آن پرداخت و یا در صورت طرح برخی پرسش ها  از سوی دانش آموز پاسخ مناسب داد. ضمنا باید توجه داشت که ((  یک )) در همه جا نشانه ی نکره نیست بلکه گاهی صفت شمارشی است ،آن هم در زمانی که قصد گوینده تاکید بر ((  یک  )) باشد د ر مقابل هر عدد دیگری ، مثل (( او یک کتاب به من داد . )) که منظور ((  یک  )) کتاب است نه  ((  دو ))  کتاب. پس در این حال یک صفت شمارشی است.

     علاوه بر مطالبی که در خصوص شناس در کتاب درسی ذکر شده است، همکاران محترم می توانند برای پاسخ به پرسش های احتمالی به مطالب زیر توجّه داشته باشند:

     اسم شناس بر دو نوع است :

     الف:اسمی که ذاتا شناس باشد شامل:1-اسم خاص مثل احمد،مریم و...2- اسم پدیده های منحصر به فرد مثل  (( خورشید))  و ((  بهشت )) 3-ضمیرها مثل  (( او)) ، (( من))  و...4- برخی اسم های زمان مثل  (( پارسال))  ،     (( امسال)) ، ((  دیروز )) ،((  امشب))  ... 5- برخی اسم های مبهم مثل  (( فلانی )).

     ب)اسم هایی که به وسیله ی اسم های دیگر شناس می شوند ، شامل:1- اسم هایی که به قرینه ی لفظی شناس می شوند. یعنی اسم هایی که یک بار در نوشته  می آیند و در دفعات بعد شناس محسوب می شوند. مثلا ((  کتابی از بازار خریدم))  ،  (( کتاب بسیار مفید بود. ))  (( کتاب))  شناس است. 2- اسم های منادا  مثل  (( ای دوست ! )) ،((  ای مرد ! )) 3- اسم های همراه  نقش نمای مفعولی مثلا ((  کتاب را خواند. ))  4- اسم همراه صفت اشاره مثل: (( نمونه هایی را از این کتاب انتخاب کرد. )) 5- اسمی که مضاف الیه  شناس داشته باشد،  (( کتاب علی گم شد. )) کتاب به واسطه ی علی شناس می شود 6.- برخی از صفت ها ،اسم همراه خود را شناس می کنند:         ((  دومین نفری که آمد ))  ، (( کتاب چهارم )) ،  (( روز بعد )) ، ((  شب دیگر ))  7- برخی از جمله های ربطی توضیحی ،اسم قبل از خود را شناس می کنند : (( دانشجویی که دارد می آید ،دوست من است . )) هر اسم خاصی شناس است اما هر شناسی خاص نیست .

  درس شانزدهم- وابسته های اسم :

     علاوه بر موارد ذکر شده به عنوان صفت اشاره می توان به ((  همین )) ، ((  همان ))  ، (( چنین ))  ، (( چنان )) ،  (( این گونه ))  ، (( آن گونه )) ،  (( این همه ))  ، (( این قدر  )) ، (( آن قدر )) ،  (( آن جور ))  و ((  این جور ))  نیز به عنوان صفت های اشاره توجه داشت .

     علاوه بر موارد ذکر شده برای صفت پرسشی می توان به : (( چه قدر )) ،  (( چه نوع ))  ، (( چندمین )) ،      (( چگونه ))  و (( چه طور ))  نیز به عنوان صفت های پرسشی توجه داشت.

     برای صفت های تعجّبی علاوه بر موارد ذکر شده  (( چقدر ))  را نیز می توان اضافه نمود .

     برای صفات مبهم علاوه بر موارد ذکر شده در کتاب، می توان به  (( همه نوع )) ، ((  همه جور )) ، (( چندین ))  ، (( مقداری )) ، ((  قدری )) ، ((  اندکی  )) ، (( کمی ))  ، (( تعدادی )) ، ((  بسیاری )) ، ((  بعضی )) ،  (( برخی )) ، ((  پاره ای )) ،  (( بهمان ))  و ((  دیگر ))  نیز توجه داشت.

     توجّه:هرگاه همه همراه نقش نمای اضافه بیاید، هسته ی گروه اسمی به شمار می رود. مثلا همه ی مردم خوشحال شدند. ))

     توجّه:به جز ((  هر چند ))  و (( چندین )) ، سایر صفات مبهم می توانند به عنوان هسته ی گروه اسمی به کار روندکه در این حالت اسم مبهم خوانده می شوند ((  همه این را می دانند  )). (( همه  )) اسم مبهم است.

     توجه:واژه ی ((  هیچ  )) هرگاه  به معنی  (( اصلا ))  به کار رود قید است مثلا ((  هیچ خودت را در آینه دیده ای ؟ ))  هیچ=اصلا

     توجه: ((  یکی ))  همیشه به عنوان اسم مبهم به حساب می آید یکی از آن ها را با خودت بیاور !

     صفت شمارشی: (( نخستین ))  و (( آخرین ))  گرچه عدد نیستند هرگاه با اسم همراه شوند صفت شمارشی محسوب می شوند و هرگاه جایگزین اسم شوند،اسم هستند.

     صفت عالی : هرگاه صفت عالی همراه نقش نمای اضافه باشد هسته به حساب می آید مثلا ((  بزرگترین مردان علی است  )) .((  بزرگترین  )) هسته است  چون در خط فارسی نقش نمای اضافه نوشته نمی شود برای تشخیص چنین موردی باید توجه داشت هرگاه اسم پس از صفت عالی جمع باشد آن صفت عالی با نقش نمای اضافه خوانده می شود و هسته به حساب می آید .

     درس بیست- ضمیر:

در بحث ضمیر شخصی جدا گاهی اتفاق می افتد که دانش آموزان  (( آن ها ))  را به عنوان ضمیر سوم شخص جمع به حساب می آورند و معادل ((  ایشان ))  می دانند. در حالیکه ضمیر اشاره است که با (( ها )) جمع همراه شده است.

 زخمه

‹‹ فريدون يونسي ››

       دخترها داشتند اتاق مادر را مرتب مي كردند. به خواست مادر ، عروس ها و داماد ها حضور نداشتند، اما سه برادر وسه خواهر از صبح در خانه ي پدري بودند. فقط شهناز نيامده بود.يعني، تا الان نرسيده بود. شايد ....؛ مادر خواسته بود ابتدا دخترها وسپس پسرها لوازم واشيای اتاق اورا بردارند وآنچه باقی بماند، به آب رودخانه سپرده شود. چرا آب رودخانه ؟ مگر ...؛ مادر اصرار داشت كه حتماًاين كار منظم پيش برود ،آن  هم فقط با حضور دخترها وپسر هاي خودش . طبيعي بود كه عروس ها و داماد ها آزرده شوند . شايد جنجالي كه عمه بدري در مرگ پدر به پا كرده بود ، مادر را وادار كردكه حتي وابسته هاي نزديك را دور كند، حتي خاله بنفشه ، و اين يكي خيلي عجيب تر بود چون خاله ، هميشه ، از دوره ي جواني تا آخرين روز هاي زندگی مادر ، كنار او بود . البته ...،قرار بود بعد از مراسم چهلم ، اتاق را تخليه كنند اما نشد ... نه اينكه كسي مانع شده باشد يا...شايد همه فكر مي كردند چنين كاري ابتداي فراموش شدن  مادر است . از سوت وكور شدن خانه ، سه ماه مي گذرد و ما نوميدانه قدم به فصل جديد مي گذاريم . فصل تنهايي ، فصل فرورفتن در ژرفاي خاطره هاي...

  پوران،خواهربزرگتر ، از اتاق مادر بيرون مي آيد، پوشيده درپالتوي بلند نوجواني مادر باموهاي پنهان شده زير كلاه زنانه ي تميز ونيم چكمه ي چرمي ، يادگار سالهاي كشف حجاب . پوران ، پير وشكسته ، سعي مي كند از پلكان چوبي موريانه خورده بالا رود . پاسبان هاي لا جوردي پوش كميسري تهران به اوسلام مي كنند . پوران چهره بر مي گرداند . آواز پرشور قمر الملوك از سالن با شكوه ‹‹ گراند هتل ›› باهياهو وجيغ زناني همراه مي شود كه بركاشي هاي زيباي مسجد گوهر شاد سر مي كوبند

  پوران از پلكان بالا نرفت . برگشت وقاب عكس كوچك فلزي راروي دودست به من ، ايرج ومحمود نشان داد . عكس دونفره ي پدر ومادر بانگاه بسيار اميدوار. لبخند پرنشاط پدر با موهاي آلماني زده وسبيل ........ مادر به شانه هاي او تكيه داده بود . ايرج لحظه اي به قاب خيره شد وبه سرعت روگرداند ،اما محمود اصلاً به قاب توجه نكرد . پوران قاب رادرجيب پالتو جاداد وبي شتاب به حياط رفت همگي مطمئن بوديم كه او سر درشاخه هاي پر شكوفه فرو خواهد برد وباعطر مادر، رايحه ي خوش مرباي بالنگ وبهار نارنج به سال هاي دور سفر خواهد كرد . نشاط سفره صبحانه درسال هاي كودكي، سال هاي رژه سربازان هندي با نشان ارتش بريتانيا زير سقف هاي شكسته بازار .

  در اتاق مادر باز مي شود وكتايون با پلك هاي خيس بيرون مي آيد . قاليچه ظريف وابريشمي مادر را درآغوش گرفته است با انبوه آهوان عاشقي كه برپهنه ي چند رنگ قاليچه مي دوند، از زلال ارس مي نوشند ، پستي وبلندي زاگرس رامي پیمایند، به تمناي سواحل جنوب خيز برمي دارندودر وسعت خراسان به آفتاب سلامي ديگر مي کنند. كتايون به طرف ايرج مي رود وخود رادر آغوش او رها مي كند . كتايون آرام گريه مي كند وايرج در سكوت برشانه هاي او بوسه مي زند. چشمهاي مهربان ونافذ ، دست هاي كشيده ، وقار او به هنگام راه رفتن وگفتار آرام وشمرده اش اورا از ساير دخترها متمايز مي كرد . او هر گز به پدر وعقايد ورفتارش حمله نمي كرد . مثل مادر ، بااحترام از پدر ياد مي كرد . هرگز مثل محمود پدر را شماتت نمي كرد وهيچگاه مثل شهناز همه ي آرزوها يش رادر وجود پدر نمي ديد . ايرج هم تقريباً مثل كتايون بود . حد واسط پدر ومادر ،اما محمود كاملاً از پدر فاصله گرفته بود وشهناز ...نگاه شهناز به پدر هميشه عاشقانه بود . رابطه اي شگفت از مريد ومراد . اين رابطه درموسيقي به اوج مي رسيد . با اين همه شهناز هرگز به خوبي پدر نواختن تار راياد نگرفت به همين دليل شهناز درحضور پدر كمتر خودنمايي می کرد،اما تصنيف خواندن شهناز كاملاً مورد پسند پدر بود،مورد پسند همه بود. وقتي صدايش اوج مي گرفت ، ايرج عاشقانه وبادقت درآواز اوغرق مي شد، مادر با تحسين وتأسف ، با چشم هاي نافذش زواياي خانه را مي كاويد ومحمود باطعنه ي تلخش بلند بلند مي گفت : آواز عاشقانه ‹‹ اوا براون ›› براي سركرده ي جنايتكارهاي آلماني .پدر پنهان نمي كرد كه عاشق هيتلر است وشهناز تحت تأثير عقايد پدر ، آلماني ها را ستايش مي كرد وبنا به روحيه ي زنانه اش به عشق آتشين ‹‹ اوا براون ›› به هيتلر توجه خاصی داشت ،حتي عكس يك نفره ي ‹‹ اوا براون ›› رابه ديوار اتاقش چسبانده بود  وهميشه بالذت ‹‹ اوابراون ›› را به دوستانش معرفي مي كرد: ‹‹ اوا ›› سال هاي طولاني عاشق هيتلر بود، عاقبت به آرزويش رسيد وبا هيتلر ازدواج كرد وفرداي ازدواجش همراه با هيتلر خود كشي كرد. اونمي خواست سقوط برلين ...اختلاف محمود با پدر وشهناز به خاطر اين مسائل نبود؛ اختلاف بعد از جدايي شهناز از منوچهر بالا گرفت .منوچهر بعد از كودتا از كار در روزنامه فاصله گرفت وبه كار درباغ وسيع به جا مانده از پدرش پرداخت . به آموختن تار علاقه نشان داد وهمين كه شهناز با او همراه شد ، يكباره همه ي وجودش درموسيقي ، درعشق ودرنگاه خشنود مادر غرق شد . تصنيف خواندن پرشور شهناز ، منوچهر را به وجد مي آورد ووجودش راسرشار از اميد مي كرد اما ...

  پروانه از اتاق بيرون آمد ه است . چرا خروجش را نديدم ؟ !با دست راستش سجاده ي مادررا به سينه چسبانده است . و تنگ هاي ورشويي  ساخت بروجرد رادر دست چپش گرفته است . محمود به كمكش مي آيد وتنگ هاي بلند راازدستش مي گيرد . ريزش مداوم شربت زعفراني از دهانه ي تنگ هاي بلند ورشويي آميخته با صداي زنجير ، سنج ، دمام و...ايرج اشاره مي كند كه من وارداتاق شوم...

  اتاق درغياب مادر روشنايي سحر انگيزش راحفظ كرده است . هدف اصلي مشخص است . قسمت پايين كمد چوبي ، شيشه ي دربسته ي گلبرگ هاي مادر . آميزه ي شگفت انگيز گلبرگ هاي محمدي وسوسن سفيد . قدم زدن شوق انگيز در كنار مادر ، شور زندگي در صف طويل درخت هاي زيتون ، دندان هاي افتاده ي كودكان دبستاني در لابه لاي خنده هاي آسماني ، لغزش قطره هاي مهربان باران روي چهره ، شانه ، وباريكه جوي شتاباني كه روي زمين به رگ هاي باراني ديگر مي پيوندد؛ انگار تورا به زمين پيوند مي دهد و...سرك كشيدن عشق از لابه لاي ابرها ، شكوفه هاي بهار نارنج ، ستاره هاي چشمك زن ...ستاره ها ...ستاره ها ...لغزش نگاه مردد شهناز بر بال هاي رنگين و نيمسوز پروانه اي كه بر شانه هاي منوچهر خانه كرده بود ........ شهناز ميان پدر و منوچهر مي نشست و با تسلط تصنيفش را مي خواند . با هر زخمه ي منوچهر ، دنيايي از سكوت به اوج مي رسيد و ديوار هاي زير زمين را مي لرزاند . مادر خشنود بود و محمود خشنود تر وشهناز با كرشمه اي روشنفكرانه مي گفت : فكر مي كنم تصنیفام با ساز پدر و وجود منوچهر گره خورده ، پروانه اي كه روي شونه ي منوچهر ديدم انديشه منو متحول كرده ، انگيزه سرودن تصنيفاي من ،منوچهر و بال هاي ...گاهي منوچهر به تنهايي تار مي زد و شهناز همراهي شگفتي با زخمه هاي منوچهر ........ از اتاق بيرون مي زنم با همان شيشه ي گلبرگ ها با همان عطر تمنايي عشق . گلبرگ و پروانه ، گلبرگ و زنبور و شهدي كه معناي ........ محمود با لبخند مهربان و شماتت

پنهانش به من و به شيشه ي گلبرگ ها مي نگرد و به درون اتاق مي رود و به سرعت بر مي گردد .

تار شكسته و سيم گسسته ي منوچهر در دستان اوست . بعد از ازدوج شهناز با سرهنگ ، مادر تار منوچهر را با عصبانيت به ديوار كوبيد و هرگز قبول نكرد كه تار شكسته را به منوچهر باز پس بدهد و براي هميشه ساز را در اتاقش نگهداشت . حساسيت مادر در اين مورد ، پوران را آشفته مي كرد .

او چند بار با فرياد خفه اش به مادر ياد آوري كرد : مادر من ، عزيزم، مقصرخود منوچهره ، اين آقا خلاف ظاهرش خيلي بلند پروازه .

محمود بافرياد گفت : منوچهر بلند پروازه ؟ پوران گفت : چرا حرف ،تو سر تون نمي ره ؟ منوچهر خودش اين بابا رو به شهناز معرفي كرد .مي خواس شهناز باكمك سرهنگ ، يه شبه از راديو سر دربياره . همش مي گفت : سرهنگ هم محل ماس. اون مي تونه خيلي كمك كنه.

پوران دروغ نمي گفت تب عشق شهناز منوچهر را كور كرده بود . او مي خواست شهناز رابر پيشاني آسمان ببيند. بالاتر از همه ي جهان و ...منوچهر ديرتر از همه فهميد كه شهناز ديگر...... شبي بسيار تاريك  ، من ، مادر ومحمود نگران از دير آمدن شهناز بردرگاه خانه ايستاده بوديم وقتي شهناز از درشكه پياده شد،همگی نفس راحتي كشيديم. درشكه چي شلاق بلندش را برپيكر اسب ها فرود آورد . نگاه مبهوت وسرشار از تحسين شهناز هنوز متوجه درشكه بود. سعي كردم جلوي ديد محمود را بگيرم تا برق ستاره هاي درون درشكه رانبيند ...ستاره ها ...شلاقي كه برپيكر اسب ها فرود مي آمد وسكوت زمين كه سنگيني درشكه ها را ، سنگيني ستاره ها را دردمندانه تحمل مي كرد ...پدر صداي راديو را بلندتر كرد: مي بيني قمرالملوك چطور مي خونه ؟ مطمئن باش توبهتر از اوني ...... محمود گفت : البته، اين فقط صداي قمره ، خودش كه داره توخونه ها رخت مي شوره . بي غيرت ها فقط بلدن از مردم سواري بگيرن ...كتايون ومادر نوميدانه شهناز را احاطه مي كنند تا شايد ...

  غروب . سنگفرش باوجود شستشوي  مكرر ، سرخي غم انگيز غروب را برپيكر خود دارد ...توقف اتو مبيل ، خروج شتابزده ي شهناز ودويدن به سوي خانه . سرهنگ با آرامش، پياپي تعليمي اش را بركف دست فرود مي آورد ...پوتين هايش با رنگ غروب  ...شهناز مي گويد: بابت دير رسيدن مقصر نيستم از صب تا حالا با سرهنگ تو مراسم افتتاح ...شهناز تار شكسته ي منوچهر را دردست هاي محمود مي بيند . با تمسخر خطاب به پوران مي گويد : منوچهرهنوز سنگيني پروانه هارو  رو شونه ش حس مي كنه ؟ ما كه پروانه اي نديديم ، نه سالم نه سوخته . يا چشماي ماكوره يا منوچهر ماليخوليا وجنون داره ...

محمود گفت: سوسك هاي آب تني كرده ي فاضلاب رو كه مي بيني ؟ ...شهناز مي خواهد چيزي بگويد اما كتايون اورا درآغوش مي كشد ، پياپي مي بوسد وبه كناري مي برد. خارج از نگاه شهناز ، كتايون اشاره ميكند كه محمود رابيرون ببرم . زير گوش محمود نجوا مي كنم : بريم سراغ منوچهر ؟...

منوچهر باسپاس وحسرت  ، تار شكسته راازمحمود مي گيرد ودركمد جاي مي دهد . همينكه دركمد را مي بندد ، من ومحمود يك صدا خطابش مي كنيم :سازت كوكه ؟...مي گويد : كوك كوك ...

تخت چوبي وسط باغ ، تك لامپ آويخته برشاخه ي درخت ، تابش نارنج هاي سرخ ...... صداي تار باصداي جيرجيرك ها ، غوك ها، وزلال آب گره مي خورد. صداي قدم هاي مادر متناسب با زخمه ي منوچهر نزديك و نزديك تر مي شود . پروانه ها همراه باحشرات ريز ودرشت رقصي عاشقانه به دور نور دارند . سرهنگ وشهناز از پله هاي همه ي تالار ها شتابزده پايين مي آيند .

سلام وعرض ارادت صادقانه ی اعضای گروه ادبیات فارسی استان خوزستان بریاران همدل و هم نفسان دور ونزدیک

به لطف و یاری خداوند مهربار توفیقی حاصل شد تااین گروه باطراحی وبلاگ "طراوت اندیشه " امکان ارتباط سریع تر وآسانتر باهمکاران ودوستداران فرهنگ وادب رافراهم نماید

اکنون ضمن اعلام خبرشروع فعالیت این وبلاگ ورود کاربران محترم راخیر مقدم می گوییم وشادکامی همگان را از خداوند توانا طلب می نماییم .

گروه آموزشی ادبیات فارسی استان خوزستان

آخرين نگاه آفتاب

                   ( فريدون يونسي)

همیشه قبل از هرچیز حلقه های رنگارنگ روبان ها را مرتب می کنم: سفید، سبزماشی، سبزکمرنگ، قرمز، انواع قرمز، صورتی، آبی، فیروزه ای، زرد روشن و .... نوارهای باریک را یک ردیف پایین ترقرارمی دهم و حلقه های روبان سیاه را زیرپیشخوان می گذارم. « مینا » اهمیت نمی دهد و روبان سیاه را وسط همه قرارمی دهد. برای او مهم ترین.... می گوید: قشنگ تره، به رنگا هارمونی می ده. وقتی من اعتراض می کنم او فقط به پدر نگاه می کند. با لبخند موذیانه ای برلبهایش... پدر می گوید: قبول دارم دسته گل عروسی، خرید خونه، تولد و عزا با هم فرق دارن. من برا عزا روبان سیاه می زنم برا بقیه مناسبت ها رنگی. بیشترازاین لازم نیست سخت بگیری جوون.

تا وقتی مادربود، گلفروشی خیلی بهتراداره می شد. مادر با دقت و حوصله، گل ها را شاداب نگه می داشت و با وسواس، دسته گل ها را آماده می کرد. به گل سرخ محمدی عشق می ورزید و با گل بی عطررز مهندسی هیچ رابطه ای نداشت: وقتی گل سرخ  بو  نداشته باشه، گله؟.... روز اول جنگ. انفجارهای پیاپی. پیکرپرازآرامش مادرلابه لای انواع گل هاواصرار آینه ی بزرگ گلفروشی برانعکاس آن.... فقط مادر درون آینه بود. فقط مادر.

چهل روزپیش، بیست و نهمین جشن تولد مشترک من و مینا بود. مینا 20 دقیقه ازمن بزرگ تراست. بنابراین شمع هایش را طبق معمول هرساله، 20 دقیقه زودترفوت کرد.اما کیک هارا با هم بریدیم.... مینا با ژست فیلسوفانه اش آهسته زیرگوشم زمزمه می کند: به جزمن وتو، حاضرین 24 نفرن سهم هرکدوممون دوازده تا میشه. خیلی شگون داره. بعد با ژست گویندگان تیزرهای تلویزیونی گفت: دوازده ماه سال در چنگال دوقلوها.... زندگی مینا با شماره ها گره خورده است.... موهوم.... گاهی انرژی زا.... و شاید بیمارگونه. شش سالی می شد که مینا ازدواج کرده بود، اما هرساله درخانه ی پدری تولدش را جشن می گرفت. شاید به خاطرمن....

سال 64 پرنورترین و وحشت انگیزترین جشن تولد مشترک ما بود. جشن 10 سالگی. سالهای بدون مادر. ضدهوایی ها تمام آسمان شهر را نورباران می کردند. همه ی اهالی ساختمان درپارکینگ جمع شده بودند. نور و صدا فضا را تسخیرکرده بود.  من می خندیدم،  بلند.  به مینا گفتم:  مث چارشنبه سوریه.  نه؟....  مینا گفت: من خجالت می کشم، توبشمار.... در نورمختصرپارکینگ، شمردن حاضران آسان نبود مخصوصاً خانم افراسیابی که با گردن دراز و چشمهای ریزعقابی اش، مرتباً جابه جا می شد. روزهای بعد ازجشن، مینا مرتباً مهمان ها را از روی عکس ها می شمرد ولی نه « تینا » ونه مادرش، همسایه پاگرد خودمان در طبقه سوم، این شمارش را قبول نداشتند. تینا همکلاس مینا بود. مادر مهربان و خوش صحبت تینا، تفریح مادرانه ای برای مینا بود. راز شماره ها و فال قهوه: خدا نکنه صلیب تو فنجونت بیفته.....

ترافیک همیشگی پنج شنبه ها، تضاد مرگ و زندگی با گلهای رنگارنگ. تفاوت فقط.... ساعت دقیقاً چهاراست. چهار. بی دلیل به ساعت خیره می شوم. چرا فکر می کردم عقربه ی ثانیه گرد حرکت نمی کند؟ زنگ ساعت. نه. صدای زنجیر آویخته بر در ورودی بود. چند لحظه بعد روبرویم بود. سی ساله یا  بیشتر. روسری و ما نتوی آبی روشن و کفش های .....؟ نگاهی به گلها و گزینش شاخه های مختلف: می خوام فرودگاه رو منفجرکنه. لبخند.

گفتم عجله که ندارین؟

-  نه، برا فردا صب می خوام، ساعت 6

- دو تا کار رو دستمه، تمام کنم، سفارش شما رو آماده می کنم. نیم ساعتی وقت می بره.... ازاو نپرسیدم که می رود یا می ماند. صندلی خود را دستمال کشیدم و به سرعت میان گلها و سبزه ها.... بفرمایید راحت باشید.

نشست. « سایه پرور» ها وجودش را احاطه کرده بودند. هارمونی زیبای سبزه ها، گلها و او.... دوست داشتم روبان قرمز رنگ را به دور او و همه ی گلها.... بازهم کفش هایش را ندیدم. چندگلدان شمعدانی، ساق هایش را پوشانده بود.

صدای دزدگیرماشین، حرکت انگشت شست. سکوت. با اینحال بلند شد و ازدربیرون رفت. بازهم صدای زنجیر، زیرپیشخوان روبان را دور گل می پیچانم. مرد دسته گل را درسکوت می گیرد و خارج می شود.... باز هم صدای زنجیر... با همان لبخند، این بار کمی مرموز، روی صندلی می نشیند. یک نیم صفحه ی کاغذی در دست راست اوست، پرس شده. تقریباً دوبرابر یک گواهینامه ی رانندگی است. دو سوراخ پانچ شده بالای پرس است و رشته ی ملیله ی زرد و سرخ از دو سوراخ گذرکرده و گره خورده است. همین مانع می شود که دست چپ او را ببینم.... مینا حلقه ی پلاتین نگین دار را ترجیح می دهد.... دارد به نیم صفحه ی کاغذی نگاه می کند. دسته گل او تقریباً آماده  شده است. دست می برم تا روبان .... سنگینی نگاهش را حس می کنم. به محض بالا آوردن سرم، شتابزده می گوید: یه میخک سفید و یه قرمز اضافه کنید.... به محض چیدن شدن گل ها درسبد، اونیم صفحه را توی کیفش می گذارد و یک کارت پستال کوچک درمی آورد. تصویر « جام مارلیک » بر زمینه ی سفید، جلوه ای خیره کننده دارد. وقتی کارت را روی میز می گذارد، نگاهم روی دست چپ او متمرکز می شود. سعی می کنم لبخند نزنم. صدایش مرا به خود می آورد: می خوام شش هفت تا گلبرگ گل محمدی رو به صورت قطره های آب ببرید و روی زمینه ی سفید بچسبونید. گفتم: با روبان قرمز همین نقش درمیاد. پژمرده هم.... قاطعانه گفت: نه.... گلبرگ ها را با دقت قیچی می کنم. چرا فکر می کردم که گلبرگ ها بیشر شبیه قطره های خون هستند تا ....

سرم را بالا می آورم و به چشمهایش خیره می شوم،  به دریای سبززلال،  شنا، آرامش، رهایی. قبل ازآنکه روبگردانم، پرسیدم: رو قطره ها اکلیل بپاشم؟ با لبخندی شاید شماتت بار، گفت: نه، تبديل می شن به « بته جقه ».... مادر واژه ی بته جقه را دوست نداشت: این سرونازه که باد نوکش رو خم کرده.... نشونه ی برکت بهشته.... قبل ازآنکه خارج شود می پرسد، خواهرتون؟ گفتم: فقط صبا میاد. هرروز.

صدای زنجیر، ازپشت ویترین، به او، نه دسته گل، خیره می شوم. با اعتماد به نفس پشت فرمان می نشیند. با آینه ور می رود. چیزی به آینه آویزان می کند. مطمئنم همان نیم صفحه ی پرس شده است. صدای مداوم زنجیر، ازدحام نفسگیر فریادهای متضاد با گل های مشابه. پنج شنبه ها، جوانان کراوات زده. پنج شنبه ها، شانه های افتاده.

این بار صدای زنگ تلفن است. مینا با همان صدای گرفته ولی شاداب همیشگی می گوید: بابا اینجاس، برا شام بیا. گفتم: امروز پنج شنبه س، بیست و هشتم ماه. 4 هف تا 28 تا، بابت شام از مامان تینا تشکرکن. گفت لوس نشو.

توی فرودگاه مینا هنوز داشت خمیازه می کشید و غر می زد. گفتم:  سروصدا نکن. برو از مامان تینا گله کن که شام دیشبو ترتیب داد.....

ترمینال پروازهای خا رجی، ازدحام استقبال کنندگان، زیاد طول نکشید که او را به مینا نشان دادم. ایستاده بود و به سیل مسافرانی خیره شده بود که داشتند بارشان را تحویل می گرفتند. مینا با دقت به او خیره شد: خوبه. عالی.... او همچنان به مسافران زل زده بود. ناگهان مینا به پهلویم زد: او .... ه خانم افراسیابی.

زیاد لازم نبود دقت کنم. اما خانم افراسیابی و پرواز خارجی؟!!

خانم افراسیابی تنها نبود مردی جوان تر ازاو، شاید پنجاه ساله، همراهش بود او دسته گل را به خانم افراسیابی داد و اورا تنگ درآغوش گرفت. خانم افراسیابی نم چشمش را با دستمال پاک کرد. چرا فکر می کردم چشم های او خشک است؟ دست دادن او با مرد پنجاه ساله. هردولبخند زدند و سرشان را تکان دادند.

خانم افراسیابی کارت را ازلای دسته گل جدا کرد وبه مرد نشان داد. مرد با فریاد خفه ای گفت: عالیه..... عالی.... چه گلبرگهای قشنگی. چرا من قطره ها را خونین می دیدم؟

سواراتومبیل که شدند، متوجه شدم که نیم صفحه به آینه آویزان نیست.

دربازگشت مینا با پرگویی هایش نمی گذاشت به افکار پریشانم سامانی بدهم: مطمئنم او دخترخانم افراسیابیه. اما این آقا، باباش نیس.

خانه ی مینا. منتظر بودم مینا صبحانه را کاملاً بچیند. سکوت. بهت. پریشانی. مینا یکریزحرف می زد. وسط حرفهایش یکباره داد زد: متوجه شدی؟.... به چه چیزباید توجه می کردم؟ به حدسیات.... یا به فال های مامان تینا یا .... مینا باز فریاد زد: آها، آلبوم تولد 64 توی پارکینگ.

صفحه ی اول آلبوم. یک نقاشی زیبا ازکلبه ای رویایی در انتهای یک مه سنگین بود. شاخه ی سبز نیلوفر از دیوار کلبه به بیرون از مه خزیده بود و ازکادر نقاشی بیرون زده بود. انگارداشت به طرف من می آمد. مادر این نقاشی را کشیده بود و به شدت به آن علاقه داشت. صفحه ی دوم چهارعکس متفاوت از « فریبرز » بود. تنها پسر « سیندخت خانم »، همسایه طبقه ی اول .

سه عکس او به جشن تولد ما مربوط می شد و عکس دیگر با لباس سربازی درنیزارهای جزیره ی مجنون گرفته شده بود. جزیره ی مجنون آخرین سرزمین تلاقی نگاه او با آفتاب بود و بعد.... درهرسه عکس او خانم افراسیابی حضور داشت. درست پشت سرفریبرز. اصلاًٌ دوست نداشتم به صفحه ی بعد بروم. حس می کردم فریبرز وجود من است وجود همه است. چه درجزیره مجنون و چه درمعرض نگاه عقابی آن.... مینا به صرافت می فهمد: تو چایی تو بخور من یه دور می زنم اگه .... پدر همیشه می گفت: اگه بابای فریبرز نبود هیچوقت صاب خونه نمی شدیم.... وقتی به خانه جدید نقل مکان کردیم دیگر خبری ازهمسایه ها نداشتیم حتی ازسیندخت خانم و تنهایی....

فریاد مینا رشته ی افکارم را پاره می کند: خودشه.... ببین، میتراس، دخترخانم افراسیابی. چقد عوض شده!.... خودش بود کنار پدر و مادرش، کنارما. پدرمیتر بعد ازشب حادثه اصلاً سرش را جلوی همسایه ها بلند نکرد. همسایه ها همه به او احترام می گذاشتند. اما خانم افراسیابی اصلاً به دل نمی نشست. مخصوصاً شایعاتی درباره ی روابط پنهانیش با پسرعمویش سرزبانها بود.... نکنه این آقایی که همراه خانم افراسیابی بود، پسرعمویش بود؟.....  آن شب بارانی مامورها با هیاهو خانم افراسیابی و پسرعمویش را دستبند زده آوردند همه ی ساختمان ریختند بیرون. هیکل هردویشان پوشیده از گل و شل بود. پدر میترا ناله می کرد: تو که گفتی میخوام برم عیادت مادرم.... خانم افراسیابی گفت: تویکی خفه شو.... آنها را دربیابان درحال کلنگ زدن با هم دیده بودند..... تفتیش خانه زیاد طول نکشید. میترا داشت زیرچادر سیندخت خانم گریه می کرد. فریبرز با لباس سربازی اش پدر میترا را دلداری می داد. پله ها به طرز محسوسی گلی شده بودند حتی نرده ها. سیندخت خانم بادقت گل پله ها را جمع کرد و زیرباران به حیاط خانه برد. ظرف خاک و گل را زیرباران گرفت تا آرام آرام شسته شود و به خاک نمناک باغچه بپیوندد. مطمئنم که تمام توجه سیندخت خانم به خاک بود. خاک باران خورده و عطرآن، نه افراسیابی یا .... فریبرز هم همین طور. خاک لانه کرده در ذره ذره ی یونیفورمش.....

آلبوم را ورق نزدم. کافی بود. زیرنگاه متعجب مینا، آلبوم را بستم و گفتم: دوس داری سری به سیندخت خا نم بزنیم؟

هنوز خورشید زنده بود و نورش را سخاوتمندانه روی همه ی شهر گسترده بود. رقص نوری شگفت روی آیفون تصویری خانه ی سیندخت خانم، مانع شد که به طرف زنگ دست ببرم. نگاهی به مینا کردم.... با تاخیرسیندخت خانم جواب داد.

درکه بازشد به آغوش کودکی خزیدم به همراهی مادر دربالا رفتن ازپله ها. به شوق آب پاشی باغچه ی پر از گل سرخ سیندخت خانم، عطر شربت زعفرانی مادر برای گروه عزاداران.  ستایش خانم افراسیابی از قدیم.  از سکه ها،  کتاب ها و حتی جنازه ها، شباهت خیره کننده ی مادر و سیندخت خانم در چادر سفید و دقت فریبرز: مواظب باش چادرت به خارگیرنکنه. مادرازلحن کودکانه ی فریبرز لذت می برد. فاصله ی مرگ مادر و فریبرز هفت سال می شد. اگر مادر زنده بود چطور رفتن فریبرز را ....

سیندخت خانم با گشاده رویی در را بازکرد. مینا با شوق خود را درآغوش او رها کرد. بوسیدن گوشه ی چادرش را ازکودکی به یاد داشتم; اما این بار عطرمادر را هم در تمامی وجودم پیچاند. چشمهایش قرمز بود حاصل گریه ای از سررنجی عمیق. یعنی هنوز برای فریبرز.....؟ روی دیوار عکس بزرگ فریبرز، با لبخند، خاک آلود. روشنی خورشید بر هردو شانه ش بی نهایت ستاره ریخته بود. چه کسی این عکس را گرفته بود؟ اهل کجا بود؟ مشهد یا تبریز؟ اصفهان یا ساری؟ یا..... کسی هم از آن عکاس عکسی گرفته بود؟ چقدر با خط مقدم فاصله داشتند؟ چشم های فریبرز پرازآرامش بود. اصلاً نمی شد حدس زد که کجا ایستاده است.

فریاد خفه مینا مرا به خود آورد: سیندخت خانم، یادم میاد شما این عکسو گرفتین. نیم صفحه ی پانچ شده. رشته ی ملیله ی گره خورده. خودش بود حتماً. کنار باغچه ی شاداب سیندخت خانم. انبوه بوته های گل سرخ. فریبرز و میترا  بزرگتر بودند و من ومینا کنار آنها. ازعکس دور شدم و درتک مبل چرمی فرو رفتم.

مادر، سیندخت خانم، میترا و ..... باز هم صدای مینا: چه کفشای قشنگی! سیندخت خانم، شما که ازاین کفشا.... خشکم می زند. کفش های اوست. حتماً. حتماً. بلند می شوم روبروی سیندخت خانم. بهت مینا. آمرانه می گویم: میترا؟... کلام در دهانم می خشکد رو  برمی گردانم.  سیندخت خانم با خود کلنجاری دارد.  به در اتاق بسته نگاهی می اندازد وناشیانه روبرمی گرداند.... جای ماندن نیست. به مینا اشاره می کنم. درعبور ازحیاط خانه هیچ چیز، حتی گلها را نمی بینم . میترا.... سکه های هخامنشی، .... شانه های افتاده پدر میترا.... مرگ بی افتخار.... گریز مادر ميترابا پسرعمویی که تجارت را درک می کرد! واقعیت را می فهمید! و ....

باز هم پنجشنبه ها، همان تضاد همیشگی. صندلی او همان جاست. لای سایه پرورها. صدای مداوم زنجیر در ورودی، جدال پایان ناپذیرروبان های سیاه و رنگی و.....

صدای زنجیرآویخته بردر ورودی، این بار پدر است. سکوت. سکوت. پدر به گلها آب می پاشد. دفعتاً می گوید: این دختر که ازتو بزرگتره. جواب نمی دهم زیرپیشخوان روبان ها را مرتب می کنم. زنگ تلفن. پدر می گوید: با تو کار داره،  میناس.

مینا محتاطانه می گوید: با سیندخت خانم صحبت کردم. درباره همه چیز. یه شمبه خوبه برا شام دعوتش کنم؟

-  یه شمبه هفتم می شه. خوبه. شگون داره.

مینا پوزخندتی می زند: نه بابا، حالت زیادم بدنیس.

-  تنها می آد؟

پدرمی گوید: حتماً تنها می آد. هرچی خدا بخواد. من تا آخرش باهاتم. فقط درمورد سن..... اونم خداکریمه.

متوجه رفتن پدر نمی شوم. چرا صدای زنجیر در را نشنیدم؟ صندلی خالی درمیان سایه پرورها مسیرنگاه مرا ثابت کرده است. روبان آبی را مرتباً باز می کنم.  تمام پیشخوان پوشیده از نوار آبی است.  صدای زنجیر.... این بار می شنوم0 قبل از آنکه روبگردانم، حس می کنم اوست با همان لباس روزاول. با همان حس گنگ نشئه آوری که حضورش می پراکند. چندلحظه بعد روی صندلی خودش است با سایه پرور و انواع گلهای دیگر که روی برگهایشان زلال آب چشمک می زد. باز و بسته شدن کیف. نیم صفحه ی پانج شده را به طرف من می گیرد. آماده برای آویختن است مادر و سیندخت خانم با چادرسفید درحیاط خانه شادمانه گردش می کنند.

شب یازدهم

 ( فریدون یونسی )

          شب یازدهم. رقص پرکرشمه ی ستارگان برپهنه ی دریا. پارو که می زنم ستاره ها با موج خیز برمی دارند، دستها را باز می کنند و رقصی پرنور، پرموج.... دستهایم پارو می زنند ونگاهم به آسمان است. غرق دردریا. نرگس می گفت: بعضی از این ستاره ها هزاران سال پیش، به پایان عمرخود رسیدن، ولی اونقدر اززمین فاصله داشتن که نورشون تازه به زمین رسیده.... اما من ستاره ها را زنده می دیدم. با لبخند پرمهرشان، با حرکت و سکون پراز رمزشان. انگارتورا دعوت.... مگر می شود فاصله زمین و آسمان را طی کرد. پدربزرگ می گفت: می شود.

          پدربزرگ اصلاً خیالاتی نبود. خودش دیده بود. فقط خودش دیده بود. شب یازدهم. شام غریبان. همه دیده بودند که از گروه تعزیه جدا شد. با همان زره و علم و مشک. زیرنگاه مات مردم. ناخودآگاه به سوی ساحل کشیده شده بود. پرسه.... پرسه زدن تا .... نه پرسه نبود. حتماً گریه هم می کرده است.... از« درودگاه » تا ساحل. دشت زیرهرم  طاقت فرسای نخلستان به سختی نفس می کشید. نخلستانی که از « درودگاه » تا ساحل امتداد داشت. عزاردار. پدربزرگ منتظربود. آرزوداشت که ازپشت نخل هاي « علقمه » یکی ازاشقيا    نیزه اش را دربازویش، درمشکش فرو برد.

 وقتی به ساحل رسید، علم را کف قایق گذاشت. علم ازطول قایق بلندتربود. زره را هم بیرون نیاورد. مشک سوراخ شده برگردنش... همیشه درانتظارمحرم بود. با هیجان، با عشق گروه تعزیه را تمرین می داد. وقتی شام غریبان به پایان می رسید، می دانست که یک سال دیگر باید درانتظار بماند. وجودش با انتظارآمیخته بود. او مطمئن بود که انتظار... فقط پدربزرگ دیده بود. گیسوانی طلایی با پیچ وتابی همسان امواج،اشتباه نمی کرد. مطمئن بود. غرق.غرق در ... ناگهان دید که قایق ازمیان گیسوان طلایی عبور می کند. تلاطم دریا بیشترشادابش می کرد تا نگران. مطمئن بود که رشته پرتلاطم گیسوان طلایی را طی کرده است.... تابش نوری غریب.  فوران پولک ها. پدربزرگ بلند خندیده بود. سالها درانتظارش بود.

اصلاً حس نمی کرد که درقایق نشسته است. پدربزرگ بلند خندیده بود. سالها درانتظارش بود. اصلاً حس نمی کرد که درقایق نشسته است.

. پدربزرگ بلند خندیده بود، اما نگرانی رهایش نمی کرد. نه ازموج یا .... فوران پولک ها در تابش جادویی مهتاب. نرگس می گفت: پری دریایی صرفاً انعکاس توهمات.... گیسوانش خیلی بلند بود. رشته هایی از گیاهان دریایی لابه لای موهایش بود... وقتی پری دریایی با افسون دل انگیزش سر را درآب فرو برد، پاها.... نه .... دنباله سراسرپولکش با مهتاب رقصی همگون داشت.... پدربزرگ پارو نمی زد. می ترسید پارویش به گیسوان نازک و بلند پری برخورد کند…..  چشم در چشم پری….. سرشانه های بلور…. موج های پیاپی، سنگین، وحشت زا…. صدای سوت کشتی هلندی. حرکتی هیولا وار برسطح آرامش دریایی…. قایق در محاصره امواجی که دل انگیز نبودند…. وقتی پری سررا درآب فرو برد، پدربزرگ مطمئن بود که دیگر او را نخواهد دید…. مگر چند شام غریبان با مهتاب…. نرگس می گفت: تعجب می کنم خیلی ها از« درودگاه » اومدن بوشهر اما چرا پدربزرگ- با اونکه اوضاع مالی بهتری داشت- از« درودگاه » تکون نخورد ؟

پدربزرگ عاشق بود. « درودگاه » عشق او بود. وقتی بین دو رودخانه قدم می زد، حس می کرد که بین دجله و فرات است. مزه ی آب فرات را با تمام وجود حس می کرد. علاوه براین، نخلستان، گرما، سپر، علم…. مگر می توانست دل بکند؟ وقتی می دید بوشهری ها « واسموس » آلمانی را ستایش می کنند، دلش به درد می آمد. رابطه خوبی هم با صیادان مروارید نداشت: اینا فقط جسم مروارید رو صید می کنن.

           پدربزرگ خیلی سختی کشید تا پری دریایی…. هنگامی که کشتی های هلندی ضیافت دل انگیزاو و پری را به هم زده بودند، می دانست که علاوه بر هلندی ها، سیل کشتی های دیگر خواهند آمد و روی گیسوان طلایی پری، امواج وحشت زا و ناخوشایند را به وسعت تمامی دریاها پراکنده خواهندکرد.

           او نومید نبود. هنوز « درودگاه » را داشت…. علم…. سپر…. چشمان گریانی که در خلسه باورمندی فرو می رفتند و کشتی های هلندی برایشان هیچ حذابیتی نداشتند.

           شب یازدهم، دستهایم پارو می زنند. زره تنم را نوازش می کند. علم کف قایق است. مشک پاره مانع از خشک شدن اشکهایم می شود. آمیختگی شگفت دریا، ستارگان، پدربزرگ و مهتاب بی کران. 

همه ی.... نرگس با دلسوزی می گفت: تو چرا موندی؟ دنبال چی می گردی؟ پدر می گفت: نرگس خیلی به فکرته.......  می تونه برات بورس بگیره. ازهرجای دنیا، دوس داره تحصیل توهم کامل بشه.... من و مادرت فقط به شما دوتا دلمون خوشه. انبوه کشتی ها، چراغ ها و نورافکن هایی که فقط محدوده ی خودشان را روشن می کنند. شام غریبان، شب یازدهم و مهتاب. مطمئنم که من هم خواهم دید.... جشن دریوزگی دلفین ها، کف زدن ملوان ها. پرتاب تکه های غذا، جست زدن دلفین ها..... پارو می زنم. کشتی ها دایره وار ایستاده اند. نومید نمی شوم، هرگز. تابش خیره کننده نور.... جهش موزون پری از آب. زیبایی. اتصال به بی نهایت.... نه ... نه. صدای هماهنگ بوق کشتی ها.... رقص پری دریایی، شرم آور. به زره چنگ می زنم.... نورپردازی وسیع شبکه های تلویزیونی، شبیه سازی.... پدربزرگ می گفت: همه مطمئن بودند که او حضرت سلیمان است؛ اما آصف عقیده ای دیگرداشت: درسته که ظاهرش عین سلیمانه. انگشترش هم اصل اصله؛ اما این مرد سلیمان نیست.... صدای کرکننده  موسیقی از کشتی ها. نرگس می گفت: تحقیقات جامعه شناسا  نشون می ده بنادر بسترمناسبی برای رشد دموکراسین. صدای هم آواز گلوله در سرتاسر شیلی.غرش انفجار ازتمام محلات بیروت. افتتاح پیاپی فروشگاه های زنجیره ای « مک دونالد ». آواز سرمستانه ی گل ها درارتفاعات تبت. لبخند معنی دار« کریشنا » برصف بی انتهای کشتی ها.

        پارو می زنم به سوی ساحل. نخلستان « درودگاه » غرق در نورسحرگاهی است. نرگس می گفت: همیشه آرزو داشتم « درودگاه » پیشرفت کنه. وقتی شنیدم در اطراف « درودگاه » باستان شناسا دارن قصرکورش رو اززیرخاک بیرون می یارن، ازخوشحالی تا صب نخوابیدم. این یعنی هجوم توریست. یعنی هجوم.... هرتوریست می دونی معادل چند بشکه....؟! به ساحل می رسم.... با زره، علم، کلاهخود و مشک درسایه ی نخل ها به سوی.... انعکاس نور در رود فرات، تنیده بر پیکر« درودگاه».... برخورد علم با دانه های درشت رطب... طعم خوش زندگی. چهره ی به هم ریخته ی رهگذران با چشمانی خون گرفته و بی خواب. جویندگان طلا در گور مردگان. جست و جوی حقیرانه تاریخ با انواع  گنج یاب ها در دستان ناامید و خاک قصرکوروش در لابه لای مژه های افعی زده.....

        درمیانه میدان تعزیه، علم را قائم نگه می دارم درانتظار....

پاجوش

                           صلابت    

و

           نجابت

گفتگویی کوتاه با استاد فریدون یونسی عضو هيئت علمي مجتمع آموزش عالي ،پيامبر اعظم (ص) ومدرس  ادبیات درمراکزتربيت معلم - آموزش عالی فرهنگیان ،دانشگاه پیام نورودانشگاه آزاداسلامي واحد اهواز

پرسشگران :شهلا مومني چهارتنگي و رسول نوروزی

- در اوضاع فرهنگی کنونی،آثار بزرگانی چون سعدی ، حافظ ، فردوسی ومولوی آیا می توانند در شکل بخشیدن به جامعه ای موفق وپیشرفته ، کمک کنند؟

-این آثارکه نام بردید،آثار گران قدری هستند. با پشتوانه چند صدساله وگاه چون شاهنامه .فراترازهزارسال .آثاری خود حاصل تجربه ی نسل های  مختلف ایرانی از اعماق تاریخ تا زمان شاعر وخالق خود این آثارپس از جلوه وظهور،درکنارودروجود نسل های پس ازخودپا به پای  فراز  و نشیب های  تلخ   و  شیرین زندگی آمده اند وبه اکنون فرهنگی وتاریخی ما رسیده اند.  به  اعتبار   این  ریشه های  محکم  تاریخی  وفرهنگی که تمامت هستی قوم ایرانی را سیراب می کند  هم امروز نیز- با  اما  و اگر  البته –  می توانند

همچنان مردم این مرز وبوم را نیرو بخشند وتوانمند سازند. این حضور،قطعا نتیجه ی آن تعریف وتشریح وخلاقیتی است که این آثار ازجان وجهان انسان  ایرانی داشته اند ویا در  پیش  چشم  مخاطب نهاده اند.

- این نوع جملات را در وصف هر اثری – فارغ از مرتبه ی هنری آن – می توان آورد ملاک صحت و اعتبار این اوصاف چیست؟

- صحت واعتبار این اوصاف . با ارائه شواهد میسر است وبرای چنین کاری فکری می کنم بهتر باشد اثری  خاص را مورد بحث قرار دهیم.

- مثلا کدام یک؟

- هر کدام از این آثار از آن قابلیت انسانی وهنری برخودار است که بتواند شواهد تقریبا مسلم را در تأ ییدآن صحت واعتبار اوصاف به دست دهد.

-چرا شواهد تقریبا مسلم؟

- خب، به این خاطر که آثارادبی، به حوزه ای  از دانش بشری ،یعنی علوم انسانی تعلق دارند. درعلوم انسانی ،مقوله ای اثبات ذاتا بی اعتبار است وآنچه در رد وتأ یید این و آن مقوله ونکته وموضوع گفته می شود با نسبيت وتقریب همراه است.

-  خب ، شخصا کدام اثر را برای بحث در این باره انتخاب می کنید؟

- باتوجه به پرسش نخستین  شما – که آثار مذکور چه نقشی در اکنون ما می توانند بازی کنند- دیوان حافظ وشاهنامه فردوسی آثاری مناسب  هستند.

-واز این دو.....؟

- شخصا وبا توجه به مخاطب ، شاهنامه فردوسی

- چرا غزلیات حافظ نه؟ مگر با دیوان حافظ مردمان بیشتر سروکار ندارند ؟ فال می گیرند وبا احترام وشیفتگی به آن دست می برند ؟

- دیوان حافظ در مقایسه یا شاهنامه ، دیر یاب تر است.

ساخت های زبانی ، کارکردهای خیالی وتصویری وبه ویژه آرایه ایهام،شعر حافظ را هستی چندلایه درعین حال امواج ولغزان می بخشد که گذشتن از این لایه ها ودست یافتن به آن جان جان شعر حافظ کاری دشوار است .اما شعر وسخن فردوسی چنین نیست زبان شفاف ، صریح وکاملاهمخوان ووفاداربه معنی درشاهنامه، پرده یک سو می زند وآنچه هست به عیان می کشاندو...

-پس پیچید گی شخصیت هایی چون اسفندیار یا سیاوش در این میانه چگونه توجیه می شود؟

- خودتان بیان کردیدما درشاهنامه با شخصیت های پیچیده که درموقعیت وزمان ومکان کاملا مشخص استوار مانده اند سروکار داریم . این پیچیدگی درشخصیت افراد ونوع موقعیت هاست نه درزبان وکارکردها ی خیالی،آن چنان که درشعرحافظ هست وگاه خاک وافلاک رادر حریر نرم کلمات پیچانده و برابر چشم نهاده است . تا که در یابیم این حریر چیست ودر آن سوی آن چه مانده است وتا رقص خوشباشی ساخت های زبانی وخیالی را مهار کنیم وبشناسیم ،وقت می برد وماهی لغزان وسیم گون شعر حافظ چرخی می زند ومی گریزد.

-خب، از موضوع اصلی به دور افتادیم برگردیم به شاهنامه درباره ی این اثر بزرگ چه می توان گفت ؟ ارتباط آن با زندگی امروز ایرانیان چیست؟

- لقب ((اثربزرگ)) لقبی کاملا درخورشاهنامه است. این لقب اما به همان اندازه ی بزرگی اش می تواندخطرناک نیز باشد.

-خطرناک؟

-بله، خطرناک . چون رفتار اجتماعی ما ایرانیان نشان می دهد که در برابر چیزها ،اشخاص ، اماکن وآثاری که صاحب این القابند . معمولا خضوع وخشوع نامناسبی داریم .هاله ای ازحرمت  وقداست گرد آنهامی کشیم وبه این طریق ،آنها را دورازدسترس ، غیرخودمانی و بیگانه وش     می سازیم .

شاهنامه آنجا که دست بر نبض نیازها وتوانا ئیها  وحسرتهای نوع بشرمی گذارد،اثربزرگ ودرمقیاس جهانی است . اثری است متعلق به فرهنگ انسانی . اما شاهنامه مثل  هر یک  از  شاهکارهای بزرگ ادب جهانی ،برآمده وآفریده ی اوضاع وشرایط وزمانه وفرهنگی است متعلق به گذشته . هزار سال ازعمرنجیبانه ی شاهنامه می گذرد وبراین آب وخاک رخدادهای تلخ وشیرین بسیارگذشته است وسرانجام انسان ایرانی، باهمان داشته های هزارساله ازنیک وبد،درست ونادرست،یک قرنی است که درتکاپوی تجدد،دنیا را وخود را از زوایایی گاه کاملا متفاوت می بیند.ازمشروطه به این سو مادرحال تجربه ای تازه،دشواروپیچیده هستیم .ازبسیاری جهات ، جهانی که شاهنامه ،تصویر کرده است،دراین تحول وتغییر ،ترک برداشته است وگاه در حال فروریختن است.پذیرش این امر می تواند زمینه های مناسب فکری ،عاطفی واحساسی را برای باز خوانی شاهنامه ودرک ودریافت تازه از آن آماده کند.

- نکته تازه ودرعین حال دغدغه انگیزی است این ترک برداشتن وگاه فروریختن  دنیای شاهنامه؟

- چرا دغدغه انگیز؟

-خب،آن دنیای پرشکوه وجلال شاهنامه ، چگونه با این منظره ی تلخ وغم انگیز می تواند در کنارهم قرار گیرد؟دغدغه  این است که این سند هویت ملی ما گر-آن طور که شما می گویید – شیرازه ای گسسته پیدا کرده باشد ، برای ما چه می ماند جز ورق پاره هایی به دست باد؟

- مگر نمی شود این اوراق به قول شما به دست باد را،برگ برگ  بررسی  کرد  و به  معیار  و محک امروزی انسان ایرانی آنها را سنجید وسره از ناسره جدا نمود؟مگر نمی شود ،برگ های تازه ای به آن افزود ودوباره شیرازبست وبه دست مردمان امروزی داد؟ این کاخ سربلند ،مگربه بازسازی وبهسازی ورنگ آمیزی تازه نیاز ندارد؟

- آن وقت چه می ماند از آن کاخ بلند فردوسی که ازباد وباران قرار بوده است گزند نیابد؟

-تا زمانی که شاهنامه وغزل  حافظ  دغدغه ها  ومسایل  مشترک  انسانی را بازمی تابا نند، باران وبادزمانه ، بنیان این است که عطر وبوی گذشته ، همانند عطر وبوی دوره ی  کودکی  هر انسان ، با همه جذاب ودل نشین بودنش ، به گذشته  تعلق دارد. بخشی از شاهنامه نیز چنین  است . این  حقیقت ، نبایددغدغه انگیز باشد برعکس ، می باید فکر واندیشه رابشوراند وبه دنبال چاره بفرستد. فارغ از بدآیندوخوشایند عاطفی ما، بخشی- ونه تمام – شاهنامه به گذشته ای که دیگر نیست وبرای امروزیان اعتبارندارد ،تعلق دارد.

- مثلا؟

- دید اشرفی حاکم بر شاهنامه ، امروزه نوع بشر،چنین بینش ودیدگاهی رانمی پذیرد وبه شیوه ای  دیگر جهان را می بیند وجامعه را می سنجید ونظم وسازمان می دهد.

-یعنی همان ساخت سیاسی ، اجتماعی وفرهنگی ؟

- ودقیق تر، دید اجتماعی .دقت کنیم که هر آنچه در شاهنامه می گذرد ، روایت رخدادها از دید لایه اشرافی جامعه ی گذشته ی ماربوده است جامعه ی پیش از اسلام ،جامعه ی دوره فردوسی وجامعه ی تا آستانه ی مشروطیت.

در این بینش ، مردمان در سایه اند وگهگاه بارقه ای از  وجود جمعی آنان ،  می درخشد  وصحنه ی ذهن را برای زمانی اندک روشن می کند وباز صحنه را به  صاحبان  پر  جلالت   وجاه   می سپاردانسان امروزی ، چنین بینشی ندارد.برای انسان امروزی ، ((فره کیانی)) که  این و آن  شاه  را  ازپشتوانه ای قدرتمند وبه آسمانی برخوردار می ساخته، فاقد اعتبار است.

آن بازسازی که ذکر شد، نوعی بازسازی فکری ومضمونی است . اگر به دور از معیارهای اشرافی،کیخسرو ،بهرام گور، سیاوش ورستم بازشناخته شوند وغبار بینش  کهنه  اشرافی  از  وجودشان  پاک شود وآن جنبه های متعالی وارزشمند فردی واجتماعی آنان که امروزه معتبر است – بازشناخته شود

شاهنامه ،جوان ونیرومند ومؤثرشانه به شانه ما خواهد ایستاد وهمیار ما در نیک وبد زندگی خواهدبود.

از کیخسرو ، آن پاک نهادی وگریز از قدرت طلبی را باردیگر بشناسیم وبشناسانیم .خوی دادگری اوراپیش چشم همگان نهیم ،خوبی شریف که از دغدغه ی((بیداد)) برخود می لرزد واز برای حفظ آن پاکی وزلالی روح – که بدان ممتاز از دیگران شده است – آگاهانه و داوطلبانه ومصرانه ،ازقدرت کناره می گیرد نکته جالب دراین باره این است که گودرزورستم – وبویژه رستم – از درک آن علت اساسی رفتار کیخسرو عاجز می مانند.

-این آیا دیدی غیر واقع گرایانه وبه اصطلاح رمانتیکی در باب  مقوله ی ((قدرت))  نیست؟  گرایش کیخسرو به عرفان عامل اصلی گریز از قدرت است .همانند گریز  ((ابراهیم ادهم))  پس  از  شناخت عرفان پربار اسلامی – علاوه بر  این ،  جانشینان  کیخسرو ،  از جامعه  گشتاسب ،  همچنان رفتارقدرتمندان را دارند .در این میان ، فایده ی نهایی رفتار کیخسرو در گریز از قدرت چیست؟

-طبعا هیچکس متوقع نیست که نتیجه ی قدرت گریزی کیخسرو ،حل مشکل عوارض منفی ((قدرت)در ساختار اجتماعی- سیاسی باشد. با آنچه در این باره مطرح کردید کاملا موافقم . هم از نظر آن سنخ وجنس دیدگاه وهم ازنظرعواقب وآثاربرگرفته های شما می توان این نکات را افزود که... البته اصراردارم که باردیگربه ذات پیچیده حماسه واسطوره در شاهنامه اشاره کنم. همین اما واگرها وچنین وچنانکه مطرح می شود،نشان می دهد شاهنامه ،منشور چند ضلعی تراش خورده ای است که ذات یک پدیده وامرازوجوه واضلاع وسطوح آن ، شکل های متفاوت وگاه متعارض می یابد. شخصا معتقدم که این عمل کیخسرو، نوعی بازتاب آرزوی نسلهای این آب وخاک از برای حل مشکل ((قدرت طلبی))است چیزی که قبل از ظهور اسلام در عالم واقع پیش نیامده است، دست کم ، به مدد آرزو ،درکاروکردارچهره ای پاک ،محقق شده است. این کار آرزویی ،همان کاری است که((هنر))درزندگی  بشر میکرده است.ومی کند:پیش چشم نهادن آرزوهای دیرینه تا برای جان های شریف چکادی باشدو چراغی روشن بر آن،ومردمان را از گرمای خود-گیرم گرمایی رمانتیکی- گرم کند .هر  خواننده ی  شکیبایی قطعا به مقایسه کیخسروازیکسوبا کاووس وگشتاسب از سوی دیگر خواهد  پرداخت .کاووس در پریشان  کاری

آیتی است گشتاسب در واپس خزیدن به نهان جای ظلمت روح-روحی قدرت پرست که آگاهانه فرزندرابه دام مرگ روانه می کند- نمونه ای شگفت است...فکر می کنم همین نکته ها که در این  گپ و گفت آمده است – والبته گفته ها ونکته های تازه ای نیست- نشان می دهد که شاهنامه تا چه اندازه قابلیت آنرا دارد که در مباحث ضروری امروز،دستمایه حرکت ذهن و اندیشه باشد. اگرچنین بشود،شاهنامه بار دیگر جوان وشاداب ، در کنار ما ودر ذهن ما به زندگی نجیبانه اش ادامه می دهد.پا به پای تحولات دوره معاصر،شاهنامه نیز در جامعه- وبیشتردرجمع نخبگان فکری – تحول تدریجی می یابد رویه کار- جنگ ها و پهلوانی ها و پیکرها ی  ستبرو عمرهای  چند  صدساله- به  تدریج  راه می گشاید بر لایه های میانی. بر اندیشه ها ،عواطف،رنج ها،آرزوها وبیم وامیدهای یک ملت.آنجاست که تاریخ واقعی ما-ونه به قول اخوان عزیز((مذهب دفتر))های قطور تاریخی-  خود را به نسلهای امروزی می شناساند. نخبگان فکری جامعه ایران، خوشبختانه در این باره، یعنی  نمایاندن  لایه های میانی شاهنامه به  صبرو شکیب ومهرورزی  تام وتمام کارکرده اند وهمچنان اوقات عمر برسراین سودای خوش نهاده اند.فکرمی کنم منصفانه باشد که ازمرحوم فروغی، شادروانان دکترذبیح ا...صفا،دکتر محمد معین،دکترمحبوب ودکتر زرین کوب به نیکی یادکنیم وباز به نیکی وبه قول فردوسی،

به آفرین یاد کنیم از دکتر رستگار فسایی،دکتر دوستخواه،دکتراسلامی ندوشن، دکتر خالقی، دکترمهردادبهار،شاهرخ مسکوب وبزرگان دیگری که در باب شاهنامه قلم زده اند وچراغی یا چلچراغی فروزان نموده اند.

-چیزی یا نکته ای ضروری هست که در پایان این گفت وگو،ذکرش مناسب باشد؟

- به قول حافظ نکته ها هست.

-ولی محرم اسرارکجاست؟

- پاره ای اول مصراع مورد نظرم بود.

-یعنی همه محرم اسرار شاهنامه هستند؟

- قطعا.فقط میزان محرمیت متفاوت است.بدیهی است آنچه عامه ی مردمان از شاهنامه می دانند ،باآنچه شاهنامه شناسان ونخبگان فکری جامعه- ونه الزاما تحصیل کردگان ومدرسان دانشگاهی ازاین اثرشریف درمی یابند.متفاوت است.دربین شاهنامه شناسان نیزاین میزان شناخت و محرمیت  ،ثابت وکامل نیست.قطعا می پذیریم که مقوله ی شناخت، از جمله مقولاتی است که  به  تدریج  و با  تأنی و تدقیق وصبر وحوصله تحقق می یابد .همواره شناخت بشر،مقید به زمان است واگربه وسواس منطقی بخواهیم درباره ی هر امری قضاوت کنیم ،پیوسته ودر آغاز سخن باید یادآور شویم که این سخن،ماحصل اندیشه تا به امروزواکنون است .آنها که دو داستان ناب ((رستم وسهراب)) و((رستم واسفندیار)را خوانده اند.می دانند که در هر بار جنبه ای پنهان از این آثار،آشکار می شود ونکته ی تازه ای به دست ذهن می افتد .گاه نکته ی  دریافته، حیرت و درنگی  می آفریند  که  دل و دست  را  می لرزاند مشخصا می توان به مقاله ی دکتر رستگار فسایی اشاره کرد که معتقد است سهراب کشنده ی رستم بودودر همان نبرد نخست اورا از میان برداشته است وباقی ماجرا تا پایان داستان الحاق آگاهانه در شکل نهایی روایات ملی است .یا اعتقاد گروهی دیگر-پیش از همه دکتر مصطفی رحیمی- که معتقدند رستم می دانسته است که این جوان قوی پیکر ساده دل،پسر او سهراب است. این مثال ها به ما می آموزاندکه در شاهنامه ((نکته ها هست)) ولی این نکته ها برآن کس  که اوقات عمربرسرکاربنهد، فاش می شود وبر درجه ی محرمیت کوشنده ی دنیای شاهنامه می افزاید.

-آقای یونسی ،از این مباحث دل انگیز،آن هم در باب شاهنامه، نمی توان سیر شد با این همه نه مجال زمان فراخ است ونه صحفه((یادمان...))پهنه ی بی مرز،ازشمابه خاطر این گفت وگو تشکر می کنیم.

-سراپا سپاس وآفرینم که این بخت خجسته را یافتم تا اوقاتی ازعمررابازبانام شاهنامه وفردوسی بزرگ بگذرانم وبه لحظات هستی خویش،ارزش واعتبار ببخشم.

پست مدرنیزم :زیبا در تئوری

سترون در زایش

گفت و گویی کوتاه با استاد فریدون یونسی عضو هیئت علمی مجتمع آموزش عالی پیمبر اعظم (ص)و مدرس ادبیات در مراکز تربیت معلم –آموزش عالی فرهنگیان و دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهواز

پرسشگران :شهلا مومنی چهارتنگی – ابراهیم مشایخی

س-(پست مدرنیسم) در چند سال اخیر، در حوزه ی هنر هواداران زیادی- به ویژه در میان جوانان- پیدا کرده است. آیا این پدیده ،محصول رشد چشمگیر تکنولوژی در چند دهه ی اخیر است؟

ج-اصولا پدید آمدن هیچ یک از پدیده های فرهنگی را نمی توان صرفا محصول یک عامل دانست . این عوامل تا ثیر گذار هستند اما یگانه عامل نیستند.

س- اما نگاهی به گذشته ،بیانگر این است که شرایط اجتماعی جدید ،سبب گرایش مردم به اندیشه های تازه می شود. به عنوان مثال آیا رشد افکار عرفانی وبه طور کلی (صوفی گری) واکنش هنر وادبیات درمقابل تسلط خشونت بار مغول نبود؟

ج- بی شک هنر وادبیات ،منعکس کننده ی شرایط اجتماعی خود هستند؛ اما قبول این مطلب به معنی آن نیست که کل آن اندیشه حاصل شرایط اجتماعی خاص در دوره ای مشخص بوده است. به گرایش ادبیات وهنر در دوره ی تسلط مغول اشاره کردید. کاملا درست است.عرفان وبه ویژه غزل عرفانی دراین دوره به اوج خود می رسدولی سال ها قبل از مغول حتی پیش از اسلام اندیشه های عرفانی در اندیشه ی"مانی" و...در ایران جریان داشته است . به موازات ایران اندیشه های عرفانی در هند،ژاپن،تبت و… جایگاه ویژه ای داشته است . نمی توان میراث ارزشمند «عرفان» پیش از مغول را نادیده گرفت وشرایط اجتماعی دوران مغول را سبب بروز آن دانست.

س- بنابراین اندیشه های «پست مدرنیسم » از گذشته تاثیر پذیرفته است.

ج-قطعا، نه تنها «پست مدرنیسم» بلکه همه ی مکاتب  وامدار مکاتب پیشین هستند «پست مدرنیسم» هم از این قاعده برکنار نیست.

س- برگردیم به بحث اول . رشد تکنولوژی بستر لازم را برای پدیده ی «پست مدرنیسم» فراهم نکرده است؟

ج- حتی این مورد را هم نمی توان به صراحت پذیرفت . «پست مدرنیسم» ابتدا  در  روسیه  مطرح می شود  و در فرانسه به اوج می رسد . اگر بخواهیم رشد تکنولوژی را   عامل   اصلی   بدانیم   ،  قطعا تکنولوژی   ضعیف روسیه نمی توانست بستر لازم برای چنین تحولی باشد.

س- اندیشه ی «پست مدرنیسم» موافقان و مخالفان زیادی دارد . نظر شما در مورد این مکتب فکری و فرهنگی چیست؟ و اصولا می توان نوع برخورد با این نگرش را با بحران«تفکر نیما » مقایسه کرد که ابتدا با آن به شدت مخالفت شد ولی بتدریج جایگاه ویژه ای در میان مردم پیدا نمود ودر این قالب خاص آثار ارزشمندی   پدید آمد

ج- اصولا هر فکرنو،در برخورد با باورها وعادت های گذشته مردم قرار می گیرد وبه طور طبیعی موافقان ومخالفان متعددی پیدا می کند. بهترین نمونه برای اثبات این ادعا ،بیان ایده های پیامبران است که ابتدا باواکنش های شدید اجتماعی وفرهنگی روبرو می شود ومدتی دراز می گذرد تا این افکار نو در میان مردم جایگاه ویژ ه ی خود را بیابد. بنابراین نمی توان یک اندیشه ی نو را صرف داشتن مخالفین فراوان ردکرد.

س- آیا این قاعده شامل همه ی اندیشه ها می شود که پس از مخالفت اولیه بتدریج جایگاه خاص خود را بیابد؟

ج- معمولا هر اندیشه ای که به حوزه ی انسانی راه پیدا کند- فارغ ازخوب یابدآن-اثرخودرابرای همیشه برجای می گذارد .گاه اثری ضعیف وگاه بسیارقوی وپویا. افکار سقراط ،افلاطون وارسطو که چهار سده پیش از میلاد می زیسته اند- هنوز درحوزه ی فلسفه، هنر وزیبایی شناسی –تاثیر شگرف دارند.درمقابل بعضی اندیشه ها آنقدر ضعیف شده اندکه فقط در سطوری محدود ذر لابه لای کتب قدیم می توان آن رایافت. 

با این حال تاکید می کنم آن افکار ضعیف شده است ولی از بین نرفته است.

س- ودر حوزه ی فرهنگ ایرانی؟

ج-در این حوزه ،جای بحث فراوان است.نمونه های قدرتمند و پویای این فرهنگ را در «عرفان ایرانی» وهمینطور «اساطیر ایرانی» می توان مشاهده کرد. درکنار این مقوله ((فلسفه اسلامی)) چه در اندیشه های- «ابن سینا» ، «شهاب الدین سهروردی»  یا «ملاصدرا»  وحتی  در  دوره ی  معاصر اندیشه های«علامه طباطبایی» اثراتی شگفت داشته اند.

س-واین اندیشه ها ابتدا با مخالفت های گسترده روبرو بوده است. ((سهروردی)) جانش را از دست می دهد، «ابن سینا» و «ملاصدرا» به کفر گویی متهم می شوند.«علامه طباطبایی» فلسفه اسلامی رادرتنهایی وعزلت زیر سخت ترین اتهامات به پیش می برد.                                                                  

  ج-به نمونه های بسیار خوبی اشاره نمودید. چرایی این مخالفت ها در این است که«عادت» را به هم می زند. مدافعان اندیشه های پذیرفته شده ،گمان می برند که طرح اندیشه های نو، به منزله ی نفی کامل اندیشه های گذشته است. به همین دلیل در صدد نفی یا تخطئه ی اندیشه ی نو بر می آیند.

س-آیا مخالفت با«پست مدرنیسم» هم بدین گونه است؟ اصولا پیام این مکتب چیست که اینگونه  به تنش میان موافقان ومخالفان منجر شده است؟

ج-اندیشه ی «پست مدرن» ،اندیشه ای در خور توجه است. اصولا هدف این اندیشه این است که مخا طب نقاش ،مجسمه ساز،شاعر یا... مخاطبی فعال باشد نه منفعل. یعنی مخاطب ،اسیر زنجیر شده ی تفکر شاعر،نقاش یا...نباشد و بتواند با تخیل وفعالیت ذهنی خود ، اثر آن هنرمند  را گسترش  دهد ومفاهیم جدیدی به اثر هنرمند بیفزاید بدون آن که در قید این باشد که هنرمند  چنین  اندیشه ای  داشته  باشد یا نه. بنابراین خواننده ی هر شعری مختار است برداشت خود را به شعر شاعر تحمیل کند یا...

س- اگر اجازه بدهید،صرفا در حوزه ی شعر .به نظرات این مکتب توجه کنیم.

ج-تفاوتی ندارد.با بررسی این حوزه ،می توان نتایج را به سایر حوزه ها تعمیم داد.

س- پس شعر یک شاعر ،ممکن است دهها تفسیر مختلف داشته باشد وتمامی تفاسیر پذیرفتنی باشد. آیااین نظر همان است که به «هرمنوتیک» شهرت دارد؟

ج- دقیقا ،«پست مدرنیست ها» معتقدند که به اندازه ی تفسیر های مختلف از یک شعر،اشعار جدیدی خلق شده است.

س – با بررسی افکار پدید آورنده ی اصلی شعر وروشن شدن منظور او ، آیا تفاسیر این خوانندگان رنگ نمی بازد؟

ج- «پست مدرنیست ها» بررسی افکار سراینده شعر را نوعی دیکتاتوری می دانند ؛ یعنی معتقدندکه خواننده اجباری ندارد که منظور شاعر را دریابد ، بلکه آن شعر را باید به میل خود تفسیر کند و عملا خود،خالق شعری جدید از درون آن شعر باشد.

س- اگر منظور شاعر کاملا روشن بود...

ج- «پست مدرنیست ها» چنین شعری را اصولا شعر نمی دانند . یکی از عزیزان معتقد به این مکتب،همین اواخر ،اظهار نظر کرده است که«ضعف بزرگ شعر شاملو در این است که منظور او درک می شود وعملا بر خلاقیت شعر خواننده راه می بندد»

س- پس شعر شاعران جهان –که پیش از مکتب «پست مدرن» خلق شده اند – چه جایگاهی دارد؟

ج- وقتی شعر شاملو با همه ی پیچید گی ها ، ابهامات واستعاره های دور از ذهن ، شعر محسوب نمی شود شعر فردوسی یا سعدی وحتی اخوان ثالث وفروغ مطلقا جایگاهی ندارد. در همین راستا شعر «لورکا»،«تی سی الیوت»،«رابرت فراست »،«نزار قبانی» ،«پا بلو نرودا»، «رابیند رانات تاگور»و... در همان حوزه ی «هرمنوتیک» ارزش دارد نه بیشتر.

س-آیا روش «هرمنوتیک» واقعا یک پدیده قرن بیستمی است؟

 است که به معنای «تاویل کردن»hermeneueiج-خیر،ریشه ی واژه ی«هرمنوتیک» ، واژه ی یونانی و«به زبان خود ترجمه کردن» است . در اساطیریونان «هرمس» پیام های خدایان رابرای مردم تاویل می کرد. در جدال میان کلیسای سنتی کاتولیک واصلاح طلبان «پروتستان» ، روش پروتستان ها، روشی کاملا هرمنوتیکی بود؛یعنی برداشت شخصی خود را ملاک شناخت «انجیل ها» قرار دادند.

س- اما این روش در چند دهه ی اخیر بیشتر مطرح شده است .قطعا نگاهی تازه ، موجب طرح قدرتمندانه ی-  این نظریه در عصر حاضر شده است.

ج- کاملا درست است .در هرمنوتیک معاصر «فرید ریش اشلایرماخر» نظریه ی «دور هرمنوتیک» را مطرح کرد. تحقیقات زبان شناسانه ی «ویلهلم فن هومبولت» وهمین طور تفکرات فلسفی «ویلهلم دیلتای» به تفکرات «هرمنوتیکی» قوام بیشتری بخشید .افراد مذکور معتقد بودند که نیت مؤلف هیچ امتیازی ندارد بلکه مهم ، ذهنیت ودرک خواننده است.

س- ونظرات «میشل فوکو» و«اومبرتواکو»  ؟

ج- پیش از این دو می توان از «مارتین هایدگر» ،«گادامر» و«پل ریگو» نام برد.

 «گادامر» معتقد است که« هیچ اثری معنای نهایی یا قطعی ندارد» بنابراین تاویل خواننده را اصل معنای متن  می  داند.

 «هایدگر» معتقد به تاویل متن است نه آنچه در ذهن پدید آورنده گذشته است .بنابراین «هایدگر» متن رادارای معنا وهدف قطعی می داند.ولی شاگرد او ،«گادامر» معتقد است که مؤلف اگر مطلب را به صورت گفتار بیان نماید، می تواند نظر خود را تا حدودی منتقل نماید ولی همین مؤلف اگر مطلب را به صورت نوشتار در آورد دیگر نیت مؤلف با معنای متن یکسان نخواهد بود در مورد میشل فوکو» باید گفت که ایشان چندان مومن به تفکر «پست مدرن» باقی نماند.

س- و «اومبرتو اکو»  ؟

ج- «اومبرتو اکو» نظر روشن تری دارد. او می گوید: شناخت« نیت مؤلف » مشکل یا غیر ممکن است.

 «نیت خواننده » هم مطلب را به طور کلی درهم می ریزد واز آن برداشتی خاص می نماید. «اومبرتواکو»معتقد به «نیت متن» است؛ یعنی آنچه  قابل برداشت از «متن» است نه نظرات مؤلف یا نظر خواننده.

س- اگر موافق باشید از بحث های تئوریک مربوط به روش «هرمنوتیک» فاصله بگیریم وبه تاثیر این روش در شعر معاصر ایران بپردازیم . آیا شاعران معاصر معتقد به این روش،توفیقی داشته اند؟

ج- این روش در ایران به صورتی کاملا بی پایه وغیر فلسفی به حوزه ی ادبیات و... راه یافته است.ودرغرب «پست مدرنیست ها» توانسته اند با زحمت فراوان  ، آثاری خلق نمایند. این آثار از این جهت دشواربه وجود می آیند که در ظاهر ، هیچ معنایی ندارند ولی «خواننده ی آگاه» معانی گوناگونی از آن بیرون می کشد. این ، از جهتی ستایش آمیز است ، از این جهت که خواننده ای آگاه ،دقیق ومسلط بر قواعدشعری،اساطیر و.. میطلبد.

س- ودر حوزه ی شعر معاصر ما ؟

ج- اگر شعر «احمد رضا احمدی» را استثنا کنیم ،اکثر آثار «بی مایه» وحتی تمسخر آمیز است .کلمات بی هیچ هویتی کنار هم چیده می شود. واز خواننده می خواهد که به میل خود تفسیر و تاویل نماید .این قبیل اشعار را حتی سراینده هم نمی تواند تاویل کند چون  کاملا     پوچ و بی معناست. 

س- اما بزرگانی چون «رضا براهنی» وحتی «منوچهرآتشی» از این اندیشه دفاع می کنند؟

ج- هر اندیشه ای قابل دفاع است. آنها از «اندیشه ی پست مدرن» دفاع می کنند و جواب مناسب را از سوی منتقدان می شنوند .مهم آفرینش شعر است که به بهانه ی «پست مدرن بودن» ، تهی ازهراندیشه ای است. البته در آینده ممکن است آثار در خور توجه آفریده شود که با معیارهای بسیار دشوار «پست مدرنیسم» منطبق باشد.ولی در حال حاضر ،آفرینش شعر به اصطلاح «پست مدرنیستی» اکثر محل ترکتازی بی مایگانی است که اصولا با شعر وشاعری بیگانه اند و واژگان بی معنایشان را با متهم کردن مخاطبان به

 بیسوادی وارعاب آنها ، عرضه می کنند.نمونه های این نوع اشعار را می توان به فراوانی در نشریات دید.

س- شعر نو هم در ابتدای را ه خود کمتر موفق بود؛ ولی بعد ااشعار زیبا ، تاثیر گذاروشگرفی سروده شد.

ج- شناخت تئوری های مربوط به شعر «نو» چندان دشوار نبود . اختلاف  بیشتر به خاطر شکستن وزن ورها کردن قالب های سنتی بود.همان دوره هم ابتدا بی مایگان سوء استفاده لازم را بردند و مهملاتشان را به عنوان شعر نو عرضه کردند. ولی غربال زمان آنان را به فراموشی سپرد واشعار ناب سبک نیمایی با اقبال مردم روبه رو شد . در مورد اخیر هم باید منتظر ماند.قطعا تئوری های «پست مدرنیسم» بهترتبیین می شود وبه تبع آن آثار خوب نیز آفریده خواهد شد.

س- علاقه مند بودیم موشکافانه مطالب مطروحه را مورد بحث فرار دهیم ، حتی از سایر زوایا هم در مورد«پست مدرنیسم» به بحث بپردازیم ، این طور به نظر می رسد که این مصاحبه ی کوتاه به خوبی چارچوب این مکتب ادبی را به صورتی موجز بیان کرده باشد.

 در این گفتگو شرکت نمودید صمیمانه سپاسگزاریم.

ج- من هم به نوبه ی خود سپاسگزارم وبسیار خوشحالم که دوستان گرامی علاوه برتلاش و پی گیری در شعر وشاعری ، به تئوری های جدید هم بی توجه نیستند. لازم است درپایان این گفتگو ،سپاس وآفرینم را نثار آقایان ، بابک احمدی، مهران مهاجر، محمد نبوی و... بنمایم که درترجمه وتوضیح اندیشه های «پست مدرن» درایران ،زحمات زیادی کشیده اند.

منابع:

 تفکرخلاق وحل خلاقانه مسئله.مجله رشد ش66-

» ترجمه حسن قاسم زاده.   خلاقیت دکتر « ئی پارل تورنس-

انتشارات یگانه.سال 83

- آینده خلاقیت وخلاقیت آینده.دکترجورج لند،دکتر بت جارمن. ترجمه حسن قاسم زاده .انتشارات سیمرغ.سال 82

گروه آموزشی ادبیات فارسی استان خوزستان

سلام وعرض ارادت صادقانه ی اعضای گروه ادبیات فارسی استان خوزستان بریاران همدل و هم نفسان دور ونزدیک

به لطف و یاری خداوند مهربار توفیقی حاصل شد تااین گروه باطراحی وبلاگ "طراوت اندیشه " امکان ارتباط سریع تر وآسانتر باهمکاران ودوستداران فرهنگ وادب رافراهم نماید

اکنون ضمن اعلام خبرشروع فعالیت این وبلاگ ورود کاربران محترم راخیر مقدم می گوییم وشادکامی همگان را از خداوند توانا طلب می نماییم .

گروه آموزشی ادبیات فارسی استان خوزستان